بیستون

سنگ‌نوشتۀ بیستون، بزرگ‌ترین سنگ‌نوشتۀ بازمانده از دورۀ هخامنشیان است. این یادمان از دیدگاه تاریخی و زبان‌شناختی، چنان آکنده از آگاهی‌های ارزشمند است که آن را «شاهبانوی سنگ‌نوشته‌های شرقی باستان» و «مهم‌ترین نوشتۀ همۀ شرق باستان» خوانده‌اند. این سنگ‌نوشته، شالودۀ همۀ دانسته‌های پژوهندگان دربارۀ شرق باستان است. خوشبختانه داریوش بزرگ، سنگ‌نوشتۀ خود را در کوه بیستون به سه زبان ایلامی، بابِلی، و فارسی باستان نوشت. خط میخی فارسی باستان، که به اشارۀ خود داریوش بزرگ ساخته شده بود، از دیگر خط‌های میخی ساده‌تر است، و از این رو در روند رمزگشایی سنگ‌نوشتۀ بیستون، متن فارسی باستان پیش از دیگر متن‌ها رمزگشایی و خوانده شد. با رمزگشایی خط میخی سادۀ فارسی باستان، به زودی خط‌های میخی دشوار ایلامی و بابلی هم خوانده شدند، و راه خواندن دیگر متن‌های میخی، شرق باستان هم گشوده شد. در حقیقت اگر سنگ‌نوشتۀ سه زبانۀ بیستون وجود نمی‌داشت، تا به امروز هم دانش آشورشناسی زاده نمی‌شد و پژوهندگان آگاهی چندانی دربارۀ سومری‌ها، بابلی‌ها، آشوری‌ها، ایلامی‌ها، هیتی‌ها، و اورارتویی‌ها به دست نمی‌آوردند؛ بدین‌سان، هزاران نوشتۀ میخی متعلق به گذشتۀ شرق باستان، هم چنان ناخوانده در موزه‌های جهان باقی می‌ماند! در ادبیات فارسی، نام کوه بیستون و فرهاد، مردی که شیفتۀ شیرین، زن زیبای خسرو پرویز شده بود، پیوندی تنگاتنگ یافته‌اند و با اشاره‌هایی ابهام‌آلود، نگاره‌های کوه بیستون و از آن میان طاق بستان و تندیس‌های آن را ساختۀ فرهاد کوه‌کَن انگاشته‌اند. عشق و زاری‌های وی به شیرین در هماوردی با پادشاه بزرگ ساسانیان، او را به «مناظره» با خسرو پرویز کشاند. خسرو در مناظره از «حاضرجوابی» آن عاشق عاجز ماند و سرانجام به پیشنهادی «فرهاد بی‌دل» را رهنمون کرد تا به «حاجتش» برسد:

بـه کـوهـی کرد خسرو رهنمونش

 که خواند هر کس اکنون، بیستونش...

 ز دعوی‌گاه خسرو، با دلی خوش

 روان شـد کـوه‌کَـن چون کوه آتش

 بر آن کـوه کمرکش رفت چون باد

 کمر دربست و زخم تیشه بِنگاشت...

 به تیشه صورت شیرین بر آن سنگ

 چنـان بـر زد کـه مـانی نقش اَرژنگ

 پس آن‌گـه از سـنـان تیشـۀ تـیز

 گـزارش کـرد شکل شاه و شَبدیز...

 (نظامی گنجوی، 1374، ص 244ـ 246)

 کتاب «بیستون» از مجموعه کتاب‌های از ایران چه می‌دانم؟ در هفت فصل به نام و نشان و پیشینه تاریخی بیستون، باستان‌شناسی سنگ‌نوشتۀ بیستون و رمزگشایی و ترجمۀ آن می‌پردازد.

مؤلفجلیلیان، شهرام
مجموعه/شمارهاز ایران چه می دانم؟/ 105
چاپ اول1391
چاپ آخر1391
ویراست1
ناشردفتر پژوهشهای فرهنگی
شابک9789643792626
ابعاد20 × 14/5 سانتی متر
تعداد صفحه120

قیمت 150,000ریال